Yapay Zeka ve İşsizlik

İnsanlık tarihi boyunca her büyük teknolojik sıçrama, beraberinde hem büyük umutlar hem de derin yaralar getirdi. Bugün “yapay zeka” başlığı altında konuştuğumuz her şey, aslında geçmişte yaşanan o büyük sarsıntıların modern bir yankısından ibaret. Bir zamanlar fabrikalara giren ilk makinelerin yarattığı o büyük boşluk, bugün yerini algoritmalara ve karmaşık uygulamalara bırakıyor. Ancak bu seferki değişim, sadece ellerimizi değil, zihinlerimizi ve hayatın içindeki anlamımızı da elimizden alma potansiyeline sahip.

Sanayi devriminden sonra fabrikalarda otomasyona geçişle birlikte binlerce insan bir gecede işsiz kaldı; makineler insanların elinden işini aldığında, bu sarsıntının dengelenmesi 50-60 yılı buldu. İnsanlar “bir makine geldi ve işsiz kaldım” dediğinde, bu durumun birkaç yıl içinde düzelmesini bekliyor; ancak tarih bize öyle olmadığını gösteriyor.

Bir dokuma ustası, ömrünü verdiği becerisinin yerini bir buharlı makinenin almasını izlerken, sadece işini değil, toplumdaki kimliğini ve saygınlığını da kaybetti. Bu durum büyük bir “beceri boşluğu” yarattı. Eski işçiler yeni makineleri kullanmayı bilmiyordu, yeni iş alanları ise henüz yeterince açılmamıştı. Tarımdan kopup şehirlere akın eden milyonlarca insan, fabrikaların önünde yığıldı. Bu yığılma, iş gücünü değersizleştirdi; insanlar çok ağır şartlarda, çok düşük ücretlere ve çocuk yaşta çalışmaya zorlandı.

Bu sürecin 50-60 yıl gibi uzun bir süreye yayılmasının temel sebebi, sistemin kendini ancak “nesil değişimiyle” onarabilmiş olmasıdır. İşsiz kalan usta dokumacılar hayatlarının geri kalanını sefalet içinde tamamlarken, ancak onların çocukları veya torunları fabrikaların yeni düzenine uygun eğitim alıp hayata tutunabildi. Ayrıca, işçi hakları, sosyal güvenceler ve çalışma saatlerini düzenleyen yasalar ancak büyük acılar ve toplumsal çalkantılar sonrasında, yani onlarca yıl sonra yürürlüğe girebildi. Yani teknoloji çok hızlı değişti ama insanın, yasaların ve sosyal yapının o teknolojiye uyum sağlaması koca bir ömür sürdü.

Bugün yapay zekanın yarattığı tehlike de tam olarak burada yatıyor. Eğer benzer bir dönüşüm yaşanırsa, yine bir neslin tamamen “feda edilmesi” riskiyle karşı karşıyayız.

Bugün yapay zeka ile aynı eşikteyiz ancak değişim bu kez çok daha süratli geliyor. Geçmişte nesiller boyu süren o sefaletin, çok daha sert bir biçimde tekrarlanma tehlikesiyle karşı karşıyayız. İnsanın yeni bir düzene uyum sağlaması için eskisi gibi onlarca yılı olmayacak; değişim çoktan başladı.

Yapay zeka; sadece kol gücünü değil, en nitelikli zihinsel meslekleri de yerle bir edecek. Semptomlara göre ve hastanın geçmişini saniyeler içinde analiz edip teşhis koyabilen sistemler karşısında doktorlar, eski davaları inceleyip anında emsal kararı bulan uygulamalar karşısında avukatlar tutunamayacak. Özellikle de yazarlar, film ve dizi senaristleri, reklam metni yazanlar, grafik tasarımcılar, finans danışmanları, insan kaynakları uzmanları ve bankacılar büyük ölçüde işsiz kalacaklar. Yıllarca süren eğitim ve tecrübenin yerini, yapay zeka uygulamaları aldıkça, toplumun direği olan orta kesim hızla fakirleşecek ve zengin ile fakir arasındaki uçurum bir daha kapanmamak üzere açılacak.

Bu ekonomik yıkım sürerken, siyasi iktidarın halkın yanında durmasını beklemek fazla iyimser bir yaklaşım olur. Tarih boyunca çoğu devlet, geniş kitlelerin refahından ziyade, zengin ve güçlü ailelerin çıkarlarını koruyan bir mekanizma gibi çalışmıştır. Bu adaletsiz düzen, yapay zeka teknolojisinin gelişiyle daha da güçlenecektir.Teknolojiyi ve veriyi elinde tutan bir avuç insan, servetini hayal edilemez boyutlara taşırken; geriye kalanlar, sistemin artık ihtiyaç duymadığı, sesini duyuramayan ve oyunun tamamen dışına itilmiş kitlelere dönüşme riskiyle karşı karşıya.

Uzun vadede bizi bekleyen, üretilen muazzam zenginliğin, sadece dev teknoloji şirketlerine, güç sahiplerine ve onlarla iş birliği içindeki siyasi elitlere aktığı,
adaletin tamamen yok sayıldığı bir düzen olacaktır.

İşsiz ve geleceksiz kalan milyonların hayatta kalma mücadelesi; kitlesel huzursuzlukları ve büyük kaosları tetikleyecektir. Şu anda Avrupa ve birçok ülkede de olduğu gibi, düzeni sağlama vaadiyle; baskıcı ve faşist yönetimler tüm dünyada iktidara gelmeye devam edecektir. Bu durum sadece ekonomik bir kriz değil,
insanlığın en karanlık devrinin başlangıcı olacaktır.

Teknolojinin bizi daha iyi bir geleceğe taşıması, ancak insan onuruna ve emeğine gerçek bir değer verildiği, buna uygun düzenlemelerin hayata geçirildiği bir zeminde mümkündür. Kurtuluş, büyük gürültüler koparmak ya da yıkıcı tepkiler vermekle gelmeyecek. Asıl çözüm; teknolojinin sadece bir avuç imtiyazlı azınlığın servetini katlaması için değil, tüm insanlığın daha onurlu bir yaşam sürmesi için nasıl kullanılacağını akılcı bir biçimde analiz etmekten geçiyor. Vakit kaybetmeden, bu gücü insanlığın ortak faydasına hizmet edecek yasal ve etik sınırlar içine alacak adımları atmalıyız.