Moris Şinasi (1855-1929)
Her şey 1855 yılında Manisa’da başlar. O dönemde Manisa’da Rum, Ermeni ve Yahudi nüfusu oldukça çoktur. Fakir bir Yahudi ailesinin bir erkek çocuğu doğar; Musa Eskenazi. Musa, 14 yaşında iken dönemin salgın hastalıklarından kuşpalazına yakalanır ve Şinasi isimli bir doktorun tedavisi ile hayatta kalmayı başarır. Bir olaya bir saygı ifadesi olarak ailesi Şinasi adını da ekler. Bu vefa anlayışı Musa’nın ruhuna da işleyecektir. Musa fakir olan ailesine yardım etmek için Yahudi mezarlığında bekçi olarak işe girer. Kısa bir süre sonra, okuma yazması olmadığından işten atılır.
1870 yılında 15 yaşında iken kardeşi Salamon ile birlikte yalın ayak ve cebinde sadece iki mecidiye ile Manisa’dan ayrıldı. Sığır taşıyan bir gemi ile İskenderiye’ye gitti, İskenderiye’de limanda gemilere yük aktarma ve boşaltma işlerinde çalıştı. Garofolo isimli yunan tütün tüccarının yanında işe girdi. Kısa zamanda patronunun gözüne giren Musa gösterdiği başarıdan dolayı patronu tarafından Mısır’a götürüldü.
Musa 1895 yılında 30 yaşında patronunun da tavsiyesi ile Amerika’ya gitmeye karar verir. Amerika’da ismini Moris olarak değiştirir. Artık adı Moris Schinasi‘dir. Patronundan borç aldığı 25 bin dolar ile Yeni Dünya’ya geçer. Henüz tüm sigara benzeri tütün ürünlerinin elle sarıldığı bir dönemde, ilk kez Uluslararası Chicago Fuarında bir sigara sarma ve yapıştırma makinesi icat eder ve sergiler. Bu makine oldukça ilgi görür. Buradan kazandığı para ile hem Garofolo’ya olan borcunu öder, hem de bir iş kurma imkânı bulur. Kısa sürede önünde geniş ufuklar açılan Moris, erkek kardeşi Salomon’u da Manisa’dan getirterek iş alanını iyice geliştirir.
Kardeşi Solomon ile birlikte New York’ta Schinasi Brothers Co. isimli bir sigara fabrikası kurdu. Bugün bu bina hâlâ ayakta kalmayı başarmıştır.
Kurduğu bu fabrikada Türkiye’den götürdüğü tütünleri kullanan Moris, kısa zamanda Türk tipi sigaralarla üne kavuşur. Türkiye’den özellikle Manisa ve Akhisar civarından aldığı tütünleri yine bu bölgeden götürdüğü usta ve kalifiye işçilerle yüksek kalite mamüller elde etmeyi başarır. Bu fabrikada Osmanlı Devleti’nden tütün ithal edip hazır sigara üretmeye başladı. Bu sigaralar seyyar satıcılar tarafından satışa sunuluyordu. Sigara kâğıdı ise Mısır’dan ithal ediliyordu. Üretilen sigaranın markası Egyptian Prettiest (En Güzel Mısırlı) idi ve yirmi sigaralık bir paket 0,35 dolara satılıyordu. Bu o dönem için pahalı bir fiyattı. Başta fabrikada yaklaşık iki yüz Manisalı Yahudi işçi çalışıyordu. Musa ve Salamon kardeşler çok kısa sürede tütün ile büyük bir ticari başarıya ulaşıp 5 yıl içinde milyoner oldular.
1903 yılında Selanik’te iş arkadaşı Jozef Ben Rubi’nin kızı 16 yaşındaki Laurette ile tanışıp evlendi. Kendisi 48 yaşındaydı. Moris ve Laurette 1903 yılında Selanik’te evlenip birlikte New York’a gittiler. Victoria, Juliette ve Altina isimli üç kızı ile Leon isimli bir erkek çocuğu oldu.
Sultan II. Abdülhamit Amerika’ya Türk tütünü ithal ettiği için 1906 yılında Moris Şinasi’yi dördüncü dereceden Mecidiye nişanıyla taltif etti. Moris Şinasi daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne de üye oldu.
1916 yılında şirketinin tüm haklarını 3.5 milyon dolar karşılığı American Tobacco Company’e satar ve iş hayatından çekilir.
Morris Şinasi 10 Eylül 1929 ‘da 74 yaşında vefat ettiğinde geride 8.5 milyon Dolar servet bırakmıştır.
Şinasi Malikanesi (Schinasi Mansion)
Morris Şinasi, 1909 yılında New York Riverside 351’de görkemli bir malikâne yaptırdı. 35 odalı Malikânenin birçok odasını Türk stilinde döşeten Morris, banyosunu da Türk hamamı tarzında kurnalı olarak inşa ettirdi. Moris Şinasi Amerika’da yaşarken evde piyano olmasına rağmen gramofonda Türk musikisine ait taş plakları dinlerdi.
Yıkılması yasak olan bu binayı 1960 da Columbia Üniversitesi satın aldı. Malikâne Çocuk Bakım Merkezi olarak kullanıldı. Malikâneyi 1979 da Columbia Üniversitesi profesörlerinden Hans Smit satın aldı, kardeşinin ailesi burada yaşadı. 2006 da restorasyon işlemi biten Malikane 31 milyon Dolar bedelle satışa çıkarıldı. Şu anki sahibi belirsiz.
http://en.wikipedia.org/wiki/Schinasi_Mansion
http://www.geolocation.ws/v/W/File%3A351-riverside-manhattan.png/-/en
http://harlemworldmag.com/2012/10/28/the-schinasi-mansion-in-harlem-1891/#more-62038
Moris Şinasi Milletlerarası Çocuk Hastanesi – Manisa
Morris memleketi olan ve doğup büyüdüğü yer olan Manisa’yı hiç unutmaz.
Çocukluğunda çektiği hastalığı ve gördüğü vefayı da unutmaz. 1928 yılında bu amaçla bir milyon dolarlık bir bütçe ayırır. Bunu 800 bin doları ile bir hastane yaptırır. Ne yazık ki 1933 yılında tamamlanarak hizmete açılan bu hastaneyi görmeye kendisinin ömrü yetmez.
Bu hastane bir çocuk hastanesidir. Bu hastanenin çok geniş arazisi vardır ve burada inek, koyun, keçi ve tavuk gibi hayvanlar beslenir ve sebze ve meyve yetiştirilir ki çocukları taze besinlerle beslesinler diye. Yine bu hastanenin faytondan bir ambulansı ve başhekimin faytondan bir makam aracı vardır. Bütün bu ayrıntılar bizzat Morris tarafından düşünülmüştür. Geriye kalan 200 bin dolarla da devlet tahvili alarak; bu tahvillerin getirisi olan 33 bin dolar her yıl iki taksit halinde Morris Şinasi Çocuk Hastanesi’ne gönderilir. Morris Şinasi kurduğu bir vakıfla hastanenin geleceğini de düşünmüştür; Chemical Bank Of New York’u da mutemet tayin etmiştir. Üç yılda bir kurduğu vakfın mütevelli heyeti Türkiye’ye gelerek; Manisa’da hastaneyi ziyaret etmekte ve yapılan işleri yerinde denetlemektedirler.
Günümüzde de Ege bölgesinin sayılı çocuk hastalıkları hastanelerinden olan Moris Şinasi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi Sağlık Bakanlığına bağlı olarak çalışmaktadır. Moris Şinasi’nin hastane için kurduğu vakıf, hastanenin işletme giderlerine katkıda bulunarak bugün de faaliyetini sürdürmektedir. Ayrıca, bugün bu hastanenin bahçesinin bir bölümünde sadece çocuklara değil, Manisa halkının büyük bir bölümüne hizmet veren bir üniversite hastanesi de yer almaktadır. Celal Bayar Üniversitesi Hastanesi bugün Manisalı Morris’in doğduğu kent halkına vermek istediği hizmeti yerine getirmeye çalışan bir kurum olarak doğmuştur ve gelişmesini de sürdürmektedir.
Kaynakça:
http://www.radikal.com.tr/turkiye/morris-sinasinin-vasiyeti-yasiyor-1013912/
http://www.turkofamerica.com/index.php?option=com_content&task=view&id=347&Itemid=161
http://tpfund.blogspot.com/2011/02/morris-schinasi-and-manisa-childrens.html
http://www.akintarih.com/yabancitarih/hastane/hastane.htm
http://www.milliyet.com.tr/morris-sinasi-hastanesi-nde-isim-sikintisi/yasam/haberdetay/16.02.2010/1199564/default.htm
Onur Akdoğan | Mart 2019